32 muzea upamiętniające zbrodnie nazistowskich Niemiec, w tym Auschwitz-Birkenau, żądają niezależności od polityków

Trzydzieści dwie instytucje upamiętniające ofiary zbrodni nazistowskich – od niemieckiego Bergen-Belsen, przez belgijskie Kazerne Dossin, po holenderski Kamp Westerbork – podpisały 15 lipca 2026 roku wspólną deklarację programową. Po raz pierwszy w historii europejskie miejsca pamięci wystąpiły jako jeden podmiot zbiorowy, formułując stanowisko wobec własnej autonomii instytucjonalnej. Wśród sygnatariuszy znalazło się Miejsce Pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Przedmiotem dokumentu nie jest konkretne wydarzenie, lecz zasada: programowa, organizacyjna i finansowa niezależność miejsc pamięci wobec władz politycznych wszystkich szczebli – lokalnych, regionalnych, krajowych i europejskich.

Kontekst: dwa procesy, jedna odpowiedź

Deklaracja jest reakcją na zmiany, które w europejskich instytucjach pamięci obserwuje się od lat, a nie na pojedynczy incydent.

Pierwszy proces ma charakter demograficzny i nieodwracalny. Pokolenie ocalałych z obozów koncentracyjnych – ostatnich bezpośrednich świadków – systematycznie się kurczy. W perspektywie najbliższej dekady bezpośrednie świadectwo przestanie być dostępne, a odpowiedzialność za przekazywanie wiedzy o Zagładzie w całości przejdą instytucje muzealne i edukacyjne.

Drugi proces ma charakter polityczny. Sygnatariusze wskazują na rosnącą tendencję – obecną w różnych krajach i po różnych stronach sceny politycznej – do instrumentalizowania historii na potrzeby bieżących sporów, kosztem faktografii. W deklaracji podkreślono, że rola miejsc pamięci nie ogranicza się już do dokumentowania przeszłości, lecz obejmuje także reagowanie na bieżące przejawy mowy nienawiści, niezależnie od tego, skąd te przejawy pochodzą.

Dla Muzeum Auschwitz-Birkenau, jako najbardziej rozpoznawalnej na świecie instytucji upamiętniającej Zagładę, sposób narracji o przeszłości ma znaczenie wykraczające poza kontekst krajowy – wpływa na globalne rozumienie Holokaustu. Współsygnowanie dokumentu przez 31 innych instytucji wskazuje, że presja polityczna, budżetowa i wizerunkowa, z jaką mierzy się Muzeum, nie jest zjawiskiem odosobnionym, lecz dotyczy całej sieci europejskich miejsc pamięci.

Teren Miejsca Pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau, jednego z 32 sygnatariuszy deklaracji niezależności europejskich miejsc pamięci

Pełna treść deklaracji programowej

Poniżej pełny tekst dokumentu podpisanego przez 32 europejskie Miejsca Pamięci związane ze zbrodniami popełnionymi przez nazistowskie Niemcy i ich sprzymierzeńców podczas II wojny światowej.

DEKLARACJA PROGRAMOWA EUROPEJSKICH MIEJSC PAMIĘCI

Europejskie Miejsca Pamięci, utworzone na terenach związanych ze zbrodniami popełnionymi w czasie II wojny światowej przez nazistów, faszystów i ich sprzymierzeńców, stanowią namacalne dziedzictwo historii, która ukształtowała podwaliny powojennej Europy.

W miarę jak nasze społeczeństwa przechodzą znaczące zmiany, a pokolenie Ocalałych i bezpośrednich świadków stopniowo znika, Miejsca Pamięci przyjmują odpowiedzialność za nieustanne zwiększanie świadomości przeszłości, aktywne zachęcanie do refleksji we współczesnym społeczeństwie i sygnalizowanie dehumanizacji, rasizmu, antysemityzmu i ksenofobii oraz przeciwstawianie się im, gdziekolwiek występują.

Wypełniając tę odpowiedzialność, Miejsca Pamięci zajmują szczególną pozycję. Opierając się na rzetelnych badaniach i dowodach historycznych, są one niezależne od interesów prywatnych i stanowią krytyczny głos, również w odniesieniu do wydarzeń politycznych i wszystkich form mowy nienawiści. Wymaga to, aby Miejsca Pamięci pozostały przestrzenią, w której można zadawać trudne pytania i ostrzegać, gdy zajdzie taka potrzeba.

To zadanie może być zrealizowane tylko przy gwarancji programowej niezależności Miejsc Pamięci od władz politycznych – lokalnych, regionalnych, krajowych lub europejskich. Ich autonomia nie powinna podlegać presji politycznej ani budżetowej.

Ich niezależność jako strażników historii, która wpłynęła na całą Europę, nie jest wyłącznie wewnętrzną sprawą ich organów zarządzających, ale leży we wspólnym interesie Europy jako takiej.

Aby stawić czoła rosnącym wyzwaniom dla demokracji i pokoju, wzywamy wszystkie strony biorące udział w dialogu publicznym do poszanowania tej zasady autonomii.

15 lipca 2026 roku

Sygnatariusze deklaracji: