82 lata temu, w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku, Niemcy zlikwidowali w obozie Auschwitz II-Birkenau tzw. obóz rodzinny dla Cyganów (Zigeunerfamilienlager). Zamordowano wówczas w komorach gazowych około 4,3 tysiąca dzieci, kobiet i mężczyzn – ostatnich romskich więźniów obozu.
2 sierpnia obchodzony jest w Polsce jako Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti, ustanowiony uchwałą Sejmu RP w 2011 roku. Od 2015 roku dzień ten jest również Europejskim Dniem Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti, ustanowionym przez Parlament Europejski. W tym roku przypada 15. rocznica ustanowienia polskiego dnia pamięci.
Uroczystości na terenie byłego obozu Auschwitz II-Birkenau
Tegoroczne obchody rocznicowe odbyły się na terenie odcinka BIIe byłego obozu Auschwitz II-Birkenau, gdzie znajduje się pomnik upamiętniający Romów i Sinti deportowanych i zamordowanych w Auschwitz.
Wzięli w nich udział przedstawiciele społeczności romskiej z wielu krajów, a także przedstawiciele władz państwowych, wśród których był wicemarszałek Sejmu RP Szymon Hołownia, przewodnicząca Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy Petra Bayr oraz szefowa MSZ Księstwa Monako Isabelle Berro-Amadei. W obchodach uczestniczyli również przedstawiciele rządów Czech i Niemiec, reprezentanci korpusu dyplomatycznego oraz instytucji i organizacji zajmujących się upamiętnianiem zagłady Romów i Sinti.
Głosy przedstawicieli społeczności romskiej
Jako pierwszy głos zabrał prezes Stowarzyszenia Romów w Polsce Roman Kwiatkowski, który podkreślił, że pamięć o ofiarach musi wykraczać poza rocznicowe obchody, a obowiązkiem współczesnych jest zarówno pamiętać, jak i mówić prawdę.
Kwiatkowski przypomniał o pseudomedycznych eksperymentach prowadzonych przez doktora Josefa Mengele na romskich dzieciach, szczególnie na bliźniętach, wskazując, że to jedna z najbardziej tragicznych kart tej historii. Zwrócił uwagę na obecność wśród uczestników młodych ludzi, w których – jak zaznaczył – trudno nie dostrzec przypomnienia o dzieciach, którym odebrano przyszłość. Podkreślił, że obecność kolejnych pokoleń Romów, którym naziści chcieli odebrać prawo do istnienia, jest dowodem zwycięstwa życia nad nienawiścią i pamięci nad zapomnieniem.
Przewodniczący Centralnej Rady Niemieckich Sinti i Romów Romani Rose przypomniał, że pamięć o zagładzie Romów i Sinti pozostaje częścią wspólnej odpowiedzialności Europy, a Karta Narodów Zjednoczonych i prawo międzynarodowe przyjęte po II wojnie światowej były odpowiedzią ludzkości na Auschwitz. Zwrócił również uwagę, że przeciwdziałanie antycyganizmowi wymaga nie tylko działań prawnych, lecz także edukacji i prewencji.
Rose ostrzegł przed narastającym i coraz bardziej agresywnym antycyganizmem obserwowanym w Niemczech oraz innych krajach Europy, wiążąc to zjawisko z rosnącymi sukcesami wyborczymi partii skrajnie prawicowych i nacjonalistycznych w całej Europie.
Apel Ocalałego i wystąpienia polityków
Z apelem do młodych ludzi zwrócił się Ocalały Dieter Flack, zachęcając do poszerzania edukacji, nauki języków i poznawania innych kultur jako sposobu na obalanie uprzedzeń i budowanie klimatu tolerancji. Flack wezwał również osoby sprawujące władzę polityczną do włączenia historii Sinti i Romów do programów nauczania wszystkich szkół w Europie, podkreślając, że stereotypy antyromskie muszą zostać zastąpione wiedzą o historii i dorobku kulturowym tych społeczności.
Wicemarszałek Sejmu RP Szymon Hołownia mówił w swoim wystąpieniu, że pamięć o ofiarach pozostaje zobowiązaniem współczesnych pokoleń, a miejsce to wymaga stałej moralnej odpowiedzialności – stania po stronie krzywdzonych i przeciwko krzywdzącym.
List do uczestników obchodów wystosował Prezydent RP Karol Nawrocki. Odczytał go dr hab. Grzegorz Berendt, specjalny przedstawiciel Prezydenta RP ds. dyplomacji historycznej.
Wystawa w Bloku 13 i publikacje edukacyjne
W bloku 13 na terenie byłego obozu Auschwitz I dostępna jest wystawa upamiętniająca zagładę Romów i Sinti, ukazująca szczegóły zbrodni popełnionej na Romach w Europie okupowanej przez Niemców. W tym roku przypada również 25. rocznica otwarcia tej ekspozycji.
Historia obozu rodzinnego dla Romów
Obóz rodzinny dla Romów utworzono w sektorze BIIe Auschwitz II-Birkenau w lutym 1943 roku. Na mocy rozkazu Heinricha Himmlera deportowano tam Romów i Sinti z terenów okupowanej Europy. Łącznie do Auschwitz trafiło około 23 tysięcy Romów. Około 21 tysięcy zarejestrowanych więźniów zginęło wskutek głodu, chorób, wycieńczenia, pseudomedycznych eksperymentów lub zostało zamordowanych w komorach gazowych. Około 2 tysiące osób zabito bez rejestracji w ewidencji obozowej.
Nakładem Muzeum ukazała się naukowa monografia poświęcona losom Romów i Sinti w byłym niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym i zagłady Auschwitz, której autorami są Piotr Setkiewicz, Sławomir Kapralski i Jerzy Dębski. Historię romskich ofiar obozu przybliżają także lekcja internetowa „Romowie w Auschwitz”, jeden z odcinków podcastu „O Auschwitz” oraz 7. tom serii edukacyjnej Głosy Pamięci. Na stronach Google Cultural Institute dostępna jest również przygotowana przez Muzeum wystawa „Romowie w Auschwitz”.
Foto: Auschwitz.org